درسنامه آموزشی کار و فناوری کلاس نهم

در کلاس شما چند دانش‌آموز وجود دارد؟ با سؤال از هم‌کلاسی‌های خود، برای ده نفر، جدول 1-10 را به‌طور تقریبی تکمیل کنید.

در گروه خود، ابتدا روندنمای اندازه‌گیری وزن را ترسیم نمایید، سپس با استفاده از ترازوی دقیق، وزنِ یک ماکتِ کودک را اندازه‌گیری و ثبت کنید.

اندازه‌گیری قد: اندازه‌گیری قد به دو روش خوابیده و ایستاده انجام می‌شود.

اندازه‌گیری قد به روش خوابیده: از این روش برای نوزادان و شیرخوارانی که نمی‌توانند بدون کمک بایستند استفاده می‌شود. کودک روی سطح اندازه‌گیری مخصوصی، مطابق شکل 4-10، به حالت خوابیده قرار می‌گیرد که در بالای آن تختهٔ ثابت سر و در پایین آن تختهٔ متحرک پا قرار دارد.

در کنار صفحهٔ اندازه‌گیری یک نوار مدرّج وجود دارد که باید میلی‌مترهای آن مشخص باشد. طول بدن کودک از فاصلهٔ بین تختهٔ سر تا پا تعیین می‌شود.

اندازه‌گیری قد به روش ایستاده: از این روش برای کودکان بالاتر از سه سال که قادرند به خوبی بایستند استفاده می‌شود. در این روش اندازه‌گیری، یک نوار مدرّج غیرقابل ارتجاع بر روی دیوار، مطابق شکل 5-10، نصب می‌کنند. قد کودک را بدون کفش با قامت کاملاً صاف، به‌طوری‌که پاشنهٔ پایش به دیوار یا صفحهٔ قدسنج بچسبد و سر هیچ کشیدگی به طرف بالا نداشته باشد، اندازه می‌گیرند.

در گروه خود، ابتدا روندنمای اندازه‌گیری قد را ترسیم نمایید، سپس با استفاده از یکی از روش‌های اندازه‌گیریِ قد، قدِ یک ماکتِ کودک را اندازه‌گیری و ثبت کنید.

اندازه‌گیری محیط‌های بدن

اندازه‌گیری دور سر: اندازهٔ محیط دور سر، یک معیار مهم ارزیابی و تشخیص اختلال رشد سر است که معمولاً تا 36 ماهگی باید به‌طور مرتب انجام شود.

روش کار: کودک را در حالت خوابیده قرار می‌دهند، سپس با استفاده از متر نواری غیرقابل ارتجاع، مطابق شکل 6-10، دور سر کودک از قسمت پشت سر تا روی پیشانی اندازه گرفته می‌شود و در برگ مخصوص ثبت می‌گردد.

معمولاً اندازهٔ دور سر در موقع تولد بین 34 تا 37 سانتی‌متر است، که در سه ماههٔ اول زندگی هر ماه دو سانتی‌متر به آن اضافه می‌شود. پس از آن تا دو سالگی به تدریج ده سانتی‌متر دیگر به دور سر افزوده خواهد شد.

اندازه‌گیری دور بازو: در بررسی‌های جمعی، زمانی‌که امکان وزن کردن میسر نباشد از اندازهٔ دور بازو استفاده می‌شود. از این شاخص برای ارزیابی لاغری و در واقع سوء تغذیهٔ پیشرفته استفاده می‌شود ولی برای پایش رشد، شاخص حسّاس و مناسبی نیست.

روش کار: برای اندازه‌گیری محیط دور بازو، ابتدا نقطهٔ وسط بازو یعنی بین آرنج و سرشانه را، مطابق شکل 7-10 الف، تعیین می‌کنند و علامت می‌گذارند. سپس در محل علامت‌گذاری شده، به‌وسیله یک متر نواریِ غیر قابلِ ارتجاع، دور بازو را مطابق شکل 7-10 ب، اندازه می‌گیرند.

شکل 7-9- نحوۀ اندازه‌گیری دور بازوی کودک

در گروه خود، با استفاده از متر نواری غیرقابل ارتجاع، محیط‌های بدن ماکتِ کودک را اندازه‌گیری و ثبت کنید.

نمایه‌ها و شاخص‌های ارزیابی وضعیت رشد

شکل 8-10 نمایه‌ها و شاخص‌های ارزیابی وضعیت رشد را نشان داده است.

رشد مناسب کودک، نشانهٔ سلامت و تغذیهٔ کافی او در طول زمان رشد است. تعیین اندازه‌های مختلف بدن و نمایه‌های رشد و مقایسهٔ آن‌ها با کودکان سالمِ مرجع، با استفاده از نمودارهای رشد، یک مرحله مهم در ارزیابی و تشخیص وضعیت سلامت کودک است.

وزن برای سن: نمایه‌ای است که وزن کودک را با متوسط وزن کودک سالم هم سن (مرجع) مقایسه می‌کند و توسط آن می‌توان وضعیت سلامت و رشد کودک را در شرایط حال و گذشته تشخیص داد.

قد برای سن: نمایه‌ای است که قد کودک را با متوسط قد کودک سالم و همسن (مرجع) مقایسه می‌کند و توسط آن می‌توان وضعیت سلامت و رشد کودک را ارزیابی کرد.

به‌صورت گروهی با کمک دبیر خود، در خصوص تفسیر نمودار وزن برای سن، از تولد تا پنج سالگی ویژهٔ دختران و پسران، بحث و گفت‌وگو کنید.

به‌صورت گروهی با کمک دبیر خود، در خصوص تفسیر نمودار قد برای سن، از تولد تا پنج سالگی ویژهٔ دختران و پسران، بحث و گفت‌وگو کنید.

نمایۀ تودۀ بدن: نمایهٔ تودهٔ بدن $\left( BMI \right)$، شاخصی برای ارزیابی میزان چاقی بدن است. این نمایه از تقسیم وزن برحسب کیلوگرم به مجذور قد برحسب متر به‌دست می‌آید. این نمایه ترکیب وزن، قد و سن را برای کودک در یک معیار واحد نشان می‌دهد.

برای محاسبهٔ نمایهٔ تودهٔ بدن از رابطهٔ زیر استفاده می‌شود. 

مثال: نمایهٔ تودهٔ بدن یک نوجوان پانزده ساله با قد 165 سانتی‌متر (1/65 متر) و 55 کیلوگرم چقدر است؟

$BMI=\frac{55}{{{\left( 1/65 \right)}^{2}}}=20$

شکل های 9-10 و 10-10 نمودار نمایهٔ تودهٔ بدن را برای سنین 5 تا 19 ساله، ویژهٔ دختران و پسران، نشان می‌دهد.

ارزیابی وضعیت بدن

1- وزن خود را به کیلوگرم بنویسید.
2- قد خود را بر حسب متر بنویسید.
3- نمایهٔ تودهٔ بدن خود را محاسبه نمایید.

با نقطه‌گذاری بر روی نمودار نمایهٔ تودهٔ بدن برای سن و جنس، وضعیت وزن خود را ارزیابی کنید.

توجه داشته باشید که در کودکان، واژهٔ «در معرض خطر اضافه وزن» به‌جای اضافه وزن و واژهٔ «اضافه وزن» به‌جای چاقی به‌کار می‌رود. در صورتی‌که کودک یا نوجوان دارای اضافه وزن یا همان چاق ارزیابی شود، توصیه می‌شود برای ثابت نگه داشتن وزن یا در صورت نیاز کاهش وزن، با کارشناس تغذیه مشورت شود.

اضافه وزن یا چاقی: چاقی یکی از ده عامل مهم خطر سلامت عمومی در جهان است. عاملی که اغلب، مرگ و ناتوانی ایجاد می‌کند. اضافه وزن و چاقی، از عوامل تهدید کنندهٔ سلامتی است. اضافه وزن و چاقی به دلایل زیر سلامت کودکان و نوجوانان را در معرض خطر قرار می‌دهد:

1- تأثیر بر روند رشد و بلوغ جنسی؛
2- سلامت جسمی: افزایش احتمال آپنه (قطع موقت تنفس به هر علت)، افزایش فشار خون، کلسترول، تری‌گلیسرید و قند خون و اشکالات شکل استخوان و حرکت به‌ویژه در زانوها و کف پا؛
3- سلامت روان:  کاهش عزت نفس و اعتماد به نفس، گوشه‌گیری، افت تحصیلی، افسردگی.

با توجه به آنچه تا به حال آموخته‌اید، وزن و قد اعضای گروه خود را اندازه بگیرید. سپس نمایهٔ تودهٔ بدن خود و اعضای گروه را محاسبه کنید و به ارزیابی وضعیت وزن هر یک بپردازید. جدول 2-10 را تکمیل کنید.

به نمونه‌ای از کارت پایش رشد که توسط معلم در کلاس ارائه می‌شود توجه کنید و با هم‌کلاسی‌های خود در خصوص حالت‌های مختلف منحنی رشد و چگونگی سلامت کودک به بحث و گفت‌وگو بپردازید.

مهارت‌ها و عملکردهای کودک را بر حسب سن فهرست کنید و با سایر هم‌گروهی‌های خود در مورد آن‌ها به بحث و گفت‌وگو بپردازید.